ANLAMCA KAYNAŞMIŞ BİRLEŞİK FİİLLER, EYLEMLER, ÖZELLİKLERİ KONU ANLATIMI

Bu dersimizde ANLAMCA KAYNAŞMIŞ BİRLEŞİK FİİLLER, EYLEMLER, ÖZELLİKLERİ KONU ANLATIMI, BİRLEŞİK FİİLLER, EYLEMLER, ÖZELLİKLERİ, BİRLEŞİK FİİLLER KONU ANLATIMI gibi konuları ele alacağız.

Anlamca kaynaşmış bileşik fiiller, bir araya gelen ad ve eylemden kimi zaman birinin kimi zamanda her ikisinin gerçek anlamlarından uzaklaşarak anlamca kaynaşmasıyla oluşan bileşik eylemlerdir.

 

Anlamca kaynaşmış bileşik eylemler, şu yollarla oluşabilir:

 

-Bir eylemin, eylemsi ya da yardımcı eylemle birleşmesiyle meydana gelebilirler.

 

Çoğu mecaz anlamlıdır.

 

Deyimler anlamca kaynaşmış birleşik fiillerdir.

 

Örnek:

 

Göresi gel(mek)

 

Ağlayacağı tut(mak)   Bu bileşik eylemde, ikinci sözcük (eylem) gerçek anlamından uzaklaşmıştır.

 

Bilmezlikten gel(mek)                                               .

 

Bitirmiş ol(mak)                         

 

 

-Ad soylu sözcüklerle bir eylemin birleşmesinden meydana gelebilirler.

 

Örnek:

 

Hasta düş(mek)         Bu bileşik eylemlerde, ad soylu sözcükler

Acı çek(mek)                               gerçek anlamını korurken, eylemler

Nasihat ver(mek)                       gerçek anlamından uzaklaşır.

Yalan at(mak)

 

 

-Hem ad hem de eylemin gerçek anlamından uzaklaşarak bir deyim grubu oluşturmasından meydan gelen birleşik eylemler.

 

Örnek:

 

Abayı yak(mak)

 

Çam devir(mek)

 

Başı göğe er(mek)

 

Kaşıkla yedirip sapıyla göz çıkar(mak)

 

 

UYARI: Ad eylemin gerçek anlamını yitirdiği ancak deyim oluşturmayan ve bitişik yazılan birleşik eylemler de vardır.

 

Örnek:

 

Varsay(mak)

 

Vazgeç(mek)

 

Elver(mek)

 

Öngör(mek)

 

 

-Cümlenin öğelerine ayrılmasında birleşik eylemler bir bütün (bilgi yelpazesi.net) olarak ele alınmalı, aynı öğeyi oluşturduklarına dikkat edilmeli, bölünmemelidir.

 

Örnek:

 

B u  k o n u d a  b u r n u n d a n  k ı l  a l d ı r m ı y o r. (yanlış)

                          Dolaylı Tümleç  Nesne    Yüklem

 

B u  k o n u d a  b u r n u n d a n  k ı l  a l d ı r m ı y o r. (Doğru)

                                            Yüklem

 

 

Karışık Örnekler:

 

“Şunları bir daha gözden geçir.”

 

“Onun üçerine iki kişi söz aldı.”

 

“Bugün hasta düştü, hiç de iyi görünmüyor.”

 

“Tüm canlılar dile gelmişti sanki.”

 

“Burada geçen yıl meydana gelen olayda, iki kişi ölmüştü.”

 

“Bu davranışı, onu herkesin gözünden düşürdü.”

 

“Kebapları görünce ağzının suyu akıyordu.”

 

* Burun kıvırmak, diş bilemek, kafa ütülemek, göze girmek, gözden düşmek, kalp kırmak, burun kıvırmak, saman altından su yürütmek, bin dereden su getirmek, yüreği ağzına gelmek”

 

* hasta düşmek, yorgun düşmek, çaptan düşmek, gözden düşmek...

 

* hakkından gelmek, göz boyamak, yola gelmek... Bazı durumlarda ikiden fazla sözcüğün öbekleşmesi de görülür:

 

* süt dökmüş kediye dönmek

 

* etekleri zil çalmak Bunlar, genellikle anlamla ilgili sorularda karşımıza çıkmaktadır.

 

* ağız yokla-, ağzı kulaklarına var-, ağzına bak-, ağzından baklayı çıkar-, ağır bas-, baş kaldır-, boyun eğ-, boğazına kadar bat-, boş atıp dolu tut-, çile çek-, deveye hendek atlat-, elini eteğini çek-, etekleri zil çal-, göz at-, göze gel-, gözden düş-, gözden kaç-, hasta düş-, iğneyle kuyu kaz-, korkudan altına et-, kulak kesil-, kulağına çalın-, saman altından su yürüt-, pabucu dama atıl-, sevinçten göbek at-, taşı gediğine koy-, baltayı taşa vur-, yüz bul-.

 

BİRLEŞİK FİİLLER, BİRLEŞİK EYLEMLER ÖZET ANLATIM

 

En az iki sözcüğün, birleşerek veya öbekleşerek oluşturduğu eylemlerdir. Birleşik eylemler farklı yöntemlerle oluşturulabilir.

 

İki ya da daha fazla kelimenin bir araya gelerek oluşturdukları fiillerdir.

 

Üç Yolla Yapılır:

 

A. YARDIMCI FİİLLERLE YAPILAN BİRLEŞİK FİİLLER:

 

"Etmek, eylemek, olmak ve kılmak" yardımcı fiilleri ad soylu bir sözcükle bir eylemi birlikte ifade edecek şekilde öbekleşir, birleşik fiil oluşturur.

 

Bir yardımcı fiille ondan önce gelen isim soylu bir sözcükten oluşur. Yardımcı fiil olarak “etmek, olmak, eylemek, kılmak” gibi fiiller kullanılır.

 

Örnekler:

 

Etmek Yardımcı Fiili İle:

 

“Bu olay beni çok tedirgin etti.”

 

“Gelmeden önce mutlaka telefon ederdi.”

 

“Akşamki yemek beni rahatsız etti.”

 

“Her şey yoluna girer, biraz sabret.”

 

cümlelerinde altı çizili sözler bileşik fiildir. Bu fiillerde daha çok isim görevindeki sözcüğün anlamı hakimdir.

 

 

Uyarı:

 

“Etmek” yardımcı eylemi bazı cümlelerde kendi anlamında da kullanılabilir.

 

“Bu ev söylendiği kadar etmez.”

 

cümlesinde “etmek” eylemi “değer, tutar” anlamında kullanılmıştır.

 

 

Uyarı:

 

Bazen “etmek” yardımcı fiiliyle isim arasına başka sözcükler girebilir.

 

“Çok ağır işler yüklendi sırtına, ama şikayet bile etmedi adam.”

 

 

Uyarı:

 

Bu tür fiillerde isim soylu sözcük çoğu zaman çekim eki alamaz. Ancak bazen istisnalar görülebilir.

 

“Hele bir dediğini yapma, sana ne işler eder görürsün.” cümlesinde “işler” sözcüğü çoğul eki almıştır.

 

 

Olmak Yardımcı Fiili İle:

 

“Adam birden ortalıktan yok oldu.”

 

“Soğukta uzun süre kalınca hasta olmuş.”

 

“Konuşmacının sözlerine herkes mest oldu.”

 

“Bu küçük odaya iki gündür hapsolduk sanki.”

 

cümlelerinde altı çizili eylemler bileşik eylemdir.

 

 

Uyarı:

 

“Kardeşim bu yıl doktor olacak.”

 

cümlesinde “olmak” eylemi meslek bildirmiş. Bu tür kullanımlarda da bileşik fiil yapmıştır.

 

 

Uyarı:

 

“Olmak” fiilinin bileşik eylem yapıp yapmadığını anlamak için onu kendinden önceki sözcükle kullanabiliriz. Örneğin “doktor olmak” anlamlı bir fiildir de “daldığım olmak” anlamlı değildir.

 

 

Uyarı:

 

Bunların dışında kullanılan “eylemek, kılmak” gibi yardımcı eylemler günümüzde yerlerini “etmek” eylemine bırakmışlardır.

 

Seyreyledim eşkal-i hayatı

 

Ben havz-ı hayalin sularında

 

dizelerinde altı çizili eylem “eylemek” yardımcı eylemiyle yapılan bir bileşik eylemdir.

 

“Sözü etkili kılmak için sözcükleri iyi seçmek gerekir.”

 

cümlesindeki “etkili” sözcüğü de “kılmak” yardımcı eylemiyle yapılmıştır.

 

 

Uyarı:

 

“Olmak, etmek” yardımcı eylemi kendi anlamında da kullanılabilir.

 

"etmek" ve "olmak" sözcükleri tek başlarına bir anlam kazanmışlarsa yardımcı eylem değil eylemdir; bunlardan önceki sözcük farklı bir öğedir veya bir öğenin parçasıdır.

 

* Bu yıl meyveler erken oldu. ("oldu", tek basma eylemdir; "olgunlaşmak" anlamındadır.)

 

* Sizce bizim bu ev kaç para eder? ("eder"; "tutar", "satılır" gibi anlamlar taşı­maktadır.)

 

* Birkaç dakika sonra orada olurum, ("olurum"; "bulunurum", "ulaşabilirim" gibi anlamlar taşımaktadır.)

 

* Evlendikten yedi yıl sonra çocukları oldu. ("oldu"; "dünyaya gelmek", "doğ­mak" gibi anlamlar taşımaktadır.)

 

“Benim de bazen hayallere daldığım olmuştur.”

 

 

Diğer Örnekler:

 

* Sizin görüşlerinizi kabul etmiyorlar.

 

* Teşekkür ederim, diyerek yanımızdan ayrıldı.

 

* Tanıştığımıza memnun oldum, yine görüşelim.

 

* Bizleri mutlu kıldınız.

 

 

Uyarı:

 

Yardımcı eylemlerin kendilerinden önceki adlarla yazılmaları için ad soylu sözcükte ya ses düşmesi ya da ses (bilgi yelpazesi.net) türemesi olmalıdır:

 

* Çıktım, seyreyledim Frengistan'ı illeri var bizim ile benzemez. (seyir eyledim)

 

* Zannedersem, geçen yıl fark etmiştim yalnız kaldığımı. (zan edersem)

 

* Kadıncağızın hayatı zehrolmuştu oğlunun yüzünden. (zehir olmuştu)

 

 

B. KURALLI BİRLEŞİK FİİLLER:

 

Belli bazı fiillerin başka fiillerle, bir ara yardımcı ünlünün de yardımıyla birleşmesi yoluyla oluşurlar, (fiil + ara ses + fiil)

 

En önemli özellikleri bitişik yazılmalarıdır. Belli bazı anlamları ifade ederler.

 

Bunlar belli kurallara göre yapılan ve her birinin özel bir adla karşılandığı fiillerdir.

 

Yardımcı eylemden önce bir fiil unsurunun getirilmesiyle yapılır.

 

Dört Grupta İncelenir:

 

1. Sürerlik (Süreklilik) Birleşik Fiilleri: "-edurmak, -ekalmak, -egelmek" eylem­leri getirilerek yapılır. Eylemin gerçekleşmesindeki sürekliliği ifade ederler.

 

Örnekler:

 

* Siz şu yazıyı iceleyedurun biraz sonra ben de size katılırım.

 

* O giderken arabanın ardından bakakaldık. (Olumsuz kullanımları yoktur.) Bakakaldık.

 

“Kavga edenlerin haline bakakaldı.”

 

“Sen olayı düşünedur, ben şu yazıyı müdüre verip geleyim.”

 

“Asırlar öncesinden süregelen bu adetleri bırakmak kolay değil.”

 

 

2. Tezlik Fiili: "-ivermek" fiiliyle yapılır. Eylemin çabucak, kısa zamanda; bazen de umulmadık zamanda aniden gerçekleşiverdiğini ifade eder.

 

Örnekler:

 

* Bardak elimden düşüverdi.

 

* Adamcağız bayılıvermesin mi?

 

“O kadar soruyu bir saatte çözüverdi.”

 

“Şu paketleri üçüncü kata çıkarıver.”

 

 

Uyarı:

 

Olumsuz kullanımlarında önem vermeme, oralı olmama, vazgeçme gibi anlamlar ortaya çıkar:

 

* Bugün de dışarıya çıkmayayıver.

 

* Onlar sizden hoşlanmıyorsa, siz de onlara gitmeyiverin canım!

 

* O kadar bekledim, bana bir mektup bile yazıvermedin.

 

* Adamın üzerine fazla gitmeyin, sonra bir daha gelmeyiverir.

 

 

3. Yeterlik (Yeterlilik) Fiili: "-ebilmek" fiiliyle yapılır. Fiile "gücü yetme, başarma" anlamı katar. İzin isteme, izin verme, olasılık gibi anlamlar da katabilir.

 

* Arabayı tek başıma itebilirim. (Gücü yetme)

 

* Gidebilir miyiz? (İzin isteme) Gidebilirsiniz, (izin verme)

 

“Kapıyı biraz açabilir miyiz?” (İzin isteme)

 

“Sizinle ben de gelebilirim.” (İzin isteme)

 

* Bugün yağmur yağabilir. (Olasılık)

 

 

Uyarı:

 

Bu birleşik eylemin olumsuzluğu değişik biçimlerde yapılabilir:

 

gelebilirim: gelemem, gelmeyebilirim, gelemeyebilirim.

 

görebilirsin: göremezsin, görmeyebilirsin, göremeyebilirsin.

 

“Soruyu kimse çözemedi.”

 

“Çok aradım, ama bulamadım.”

 

cümlelerinde altı çizili sözcükler yeterlik fiilinin olumsuz şekilleridir. Görüldüğü gibi yardımcı eylem yoktur. Fiile “-ama-, -eme-” şeklinde bir ek getirilerek oluşturulmuştur.

 

 

Uyarı:

 

Bazen bir fiile yeterlik fiilinin hem olumlu hem olumsuz şekilleri getirilebilir.

 

Bu kullanımlarda bazen isteğe bağlı, bazen istek dışı olasılık anlamı görülebilir:

 

* Yarın, bir işim çıkarsa gelemeyebilirim. (İstek dışı olasılık)

 

* Bu konuya değinmeyebilirim. (İsteğe bağlı olasılık)

 

“Bu soruyu o da çözemeyebilir.” (Olasılık)

 

 

 

4. Yaklaşma Fiili: "-eyazmak" fiiliyle yapılır. Eylemin gerçekleşmediğini; ancak gerçekleşmeye yaklaştığını ifade eder:

 

Örnekler:

 

* Adam korkudan bayılayazdı.

 

* Bardağı düşüreyazdım.

 

* İşe giderken yolda düşeyazdım.

 

 

Uyarı:

 

"-esi", "-eceği", "-miş", "-r, -mez" eklerini alan eylemlerle "gel-mek", "ol-mak", "bulun-mak", "tut-mak" eylemleri öbekleşerek (Bunlar ayrı yazılan birleşik eylemlerdir.) "başlama", "bitirme", "isleklenme". "beklenmezlik" anlamı kazandırabilir:

 

* Oy, göresim geldi sevdiğim seni. (isteklenme)

 

* Hayret, çocuğun ders çalışacağı tuttu. (beklenmezlik)

 

* Buraya kadar gelmiş bulunduk, içeriye girelim bari. (bitirme)

 

* Gider olduk bu yerlerden, kalanlara selam olsun. (başlama)

 

* Dizlerim tutmaz oldu, biraz dinlenelim. (başlama)

 

 

C. ANLAMCA KAYNAŞMIŞ (DEYİMLEŞMİŞ) BİRLEŞİK FİİLLER:

 

Genellikle ad soylu bir sözcükle bir fiilin kalıplaşıp anlamca kaynaşmasıyla oluşur. Çoğu mecazlıdır. Bu özellikleriyle deyim sayılırlar:

 

Örnekler:

 

* hasta düşmek, yorgun düşmek, çaptan düşmek, gözden düşmek...

 

* hakkından gelmek, göz boyamak, yola gelmek...

 

 

Örnekler:

 

Bazı durumlarda ikiden fazla sözcüğün öbekleşmesi de görülür:

 

* süt dökmüş kediye dönmek

 

* etekleri zil çalmak Bunlar, genellikle anlamla ilgili sorularda karşımıza çıkmaktadır.


Diğer Türkçe Notları, Testleri ve Videoları için Tıklayınız




İLGİLİ KONULAR






Kendine saygın, sevgin ne kadar olursa diğer insanlara da o kadar sevgi saygı duyarsın ya da tam tersi. Kendini sevip saygı duymanın yolu da kendini bilmekten geçer.
KPSS MATEMATİK KPSS GEOMETRİ KPSS VATANDAŞLIK KPSS TÜRKÇE KPSS TARİH KPSS COĞRAFYA
İNGİLİZCE ALMANCA İTALYANCA KARİYER OYUN BİLGİSAYAR YAZILIM BİLGİSAYAR NETWORK
BİLGİSAYAR DONANIM BİLİŞİM TERİMLERİ CİLT VE CİLT BAKIMI HASTALIKLARIMIZ İNSAN VÜCUDU NEDİR